Cursus Nederlandse paleografie, 16e t/m 18e eeuw
  1. Inleiding
  2. Ontwikkeling van het handschrift tot de achttiende eeuw
  3. Basisvormen van letters in zeventiende-eeuws handschrift
  4. Cijfers en getallen
  5. Afkortingen
  6. Hulpmiddelen

5. Afkortingen

In zestiende- en zeventiende-eeuwse handschriften kom je veel afkortingen tegen. Deze afkortingen worden doorgaans aangegeven met speciale tekens: een (dubbele) punt, een streep boven een letter of het woord, het verticale afkortingsteken, doorhaling en enkele bijzondere tekens.

Contractie

Bij afkortingen werd in de zestiende en zeventiende eeuw veel gebruik gemaakt van contractie, waarbij de invulling van een deel van het woord werd overgelaten aan de lezer.

Streep boven woord of letter
inventsinventaris
mitsgrsmitsgaders
suppltsuppliant
notaris
presentie
Een streep boven een werkwoord geeft het tegenwoordig deelwoord aan
gaangaande
  
Superscriptie van het woordeinde
(en daar een punt of een streepje onder)
ad.tadvocaat
aoanno
caplcapitaal
de heerlicheijt
secretaris
  
Met een ß
gepaßtgepasseert
geconßdegeconstitueerde
Jan Janszoon
voorseid(e) of voorschreven(e)
  
Met
ortieordonnantie
ontondertekent
ontandwoort
  

Afbreking

Naast contractie werd er ook gebruik gemaakt van afbreking, waarbij men het woordeinde of door contractie of door een afkortingsteken vervangt.

Dubbele punt
Cap:Capiteijn of capitael
Ed: Mo: StatenEdele Mogende Staten
  
Afkortingsstreep
gul)gulden
diergel)diergelijck
ger)gerechte
huysvr)huysvrouw
voorσ)voorseid of voorscreven
stσ)stuivers
van den
  
Met of
ggulden
dodoen
aaen
bisonder
van den
  
Streepje door de schacht van b of k
achtachtbaer
  

Diversen

Het middeleeuwse schrift kende tal van afkortingen voor veelvoorkomende lettergrepen. Een aantal daarvan werden ook in de zestiende en zeventiende eeuw nog veel gebruikt.

Per, pro en pre
soonpersoon
vercovercoper
sentpresent
cesproces
persona
processen
  
Ver, en voor
beurdverbeurd
screvenvoorscreven
over
vercocht
  
Daer
toedaertoe
  
Ende
Voor het voegwoord ende (en) waren verschillende abbreviaturen in omloop. Ze werden ook vaak gebruikt bij het samenstellen van een tegenwoordig deelwoord.
ende
  

Literatuur